Жаңы ГЭС: биринчи агрегат ишке кирди

"Камбар-Ата-2" ГЭСинин 1-агрегаты ишке кирди. Узак жылдардан бери бүтпөй келаткан "Камбар-Ата-1" ГЭСинин келечеги жөнүндө москвалык эксперт Андрей Грозиндин жоромолу.

30-августта Камбар-Ата-2 ГЭСинин биринчи агрегаты ишке кирди. Аны ишке киргизүү салтанатына катышкан президент Роза Отунбаева бул күн кыргыз гидроэнергетикасынын тарыхында бурулуш учур болгонун айтты.

Өлкөдөгү саясий-экономикалык кырдаал тууралуу Коммунисттик партиянын лидерлеринин бири, Жогорку Кеңештин мурунку депутаты Исхак Масалиев “Азаттыктын” суроолоруна жооп берди.

Эки миңге чукул адамдын өмүрүн алып, бүтүндөй бир шаарды жайпап кеткен Катрина бороонуна беш жыл толду. АКШнын президенти Барак Обама кечээ Ню-Орлеандын Хавиер Университетинде чыгып сүйлөп, шаарды кайра курууну аягына чыгарууга сөз берет деп күтүлүүдө.

Кыргызстан кыйын экономикалык абалга капталды. Бюджет таңкыстыгы оголе чоң өлчөмгө жетти. Өкмөт сырттан жардам берилбесе өлкө тагдыры кыйын абалга капталарын айтуу менен чектелүүдө. Профессор Жусуп Пиримбаевдин баасында Кыргызстанда экономикалык саясаттын өз орду болбой, өкмөт бюджет саясатында көп каталыктарга жол берүүдө.

Cаясий партиялардын талапкерлерди көрсөтүү мөөнөтү соңуна чыкты. Өкмөттө апрель, июнь окуяларынын иликтениши каралды. Бюджеттин таңсыктыгы коркунучтуу деңгээлге жетти.

Батыш өлкөлөрү, АКШ баш болгон күчтөр Кыргызстандагы жаңы башталыштарга, процесстерге тынчсызданууларын билдирип, окуялардын өнүгүш нугун буруу боюнча кеп-кеңештерин, ал тургай бийликке өз талаптарын кыйыр билдире башташты. Миллиондогон каражаттардын келиши да ошол талаптардын аткарылышына жараша болчудай.

Быйылкы окуялардан соң Кыргызстанга сырттан инвестиция келиши, ишкердик жүргүзүү кыйындап, өлкө оор экономикалык кризиске капталууда. Бир ай мурда Бишкекте өткөн донорлор жыйынында өлкө экономикасын колдоого 1,1 миллиард доллар бөлүнөөрү айтылганы менен анын качан келери белгисиз.

Азык-түлүк коопсуздугу жана айыл чарбасындагы негизги көйгөйлөр “Азаттыктын” суроолоруна айыл чарба техникалары менен камсыздоочу «Фармани» компаниясынын башкы директору, техникалык илимдердин кандидаты Манас Саматов жооп берди.

Быйыл жыл аягына чейин Кыргызстан бюджетине 6 миллиардга жакын сом акча жетпей калышы мүмкүн. Мамлекеттик чыгымдоолордун кыйласы кыскартылганы менен бюджеттин киреше бөлүгү мурда белгиленген өлчөмдө топтолбой, анан да чет элдик донорлордун убада кылган акчаны бербей жатышы Кыргызстанды кыйын абалга капталтканы турат. Ал аз келгенсип, быйыл бюджеттин киреше бөлүгү арбыбай, чыгымдоолор ыксыз көбөйдү.

Кыргызстандагы сегиз жүзгө жакын тигүү ишканаларында 150 миңдей тигүүчү иш менен камсыз болгон. Өлкөдө апрель жана июнь айларында болуп өткөн тополоңдордон улам чек аралар жабылып, бул тармакта өндүрүштүн темпи басаңдап, ишкерлер кыйынчылыкка кабылышты.

БУУнун Азык-түлүк программасы Кыргызстанда азык-түлүк баасы өскөндүгүн, түшүм быйыл начардыгын, өлкө түштүгүндө жүз миңдеген адамдар улут аралык кагылыштын кесепетин тартканын эске алуу менен кышты утурлай өлкөдөгү операцияларын кеңейтерин билдирүүдө.

Бириккен Улуттар Уюмунун Азык-түлүк программасы Кыргызстандагы июль айында жүргүзгөн иликтөөсүнүн тыянагын чыгарды. Анда өлкөнүн бир миллион 400 миңдей тургуну азык-түлүк тартыштыгын сезип жатканы жана алдыдагы айларда алардын катарын аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдөн 340 миң адам толукташы мүмкүн экендиги айтылат.

Убактылуу өкмөт декрети менен отуздан ашуун объекттер мамлекет ээлигине өткөрүлүп, алардын айрымдары аукционго, калгандары конкурс жолу менен сатылганы турат. Жаңы бийликтин мурдагылардын энчисиндеги дүйнө-мүлктү тартып алышы мындан беш жыл илгерки элдик революциядан кийин да жасалган. Бийлик алмашкан сайын бирөөлөрдүн мүлкүн тартып алуу Кыргызстанда көнүмүшкө айланууда.

7-8-апрелде Бишкектеги талап тоноочулуктан көптөгөн ишкерлер жапа чегишкен. Учурда алардын айрымдарына мамлекет тарабынан жардам көрсөтүлүүдө. Ошол эле маалда өлкөнүн түштүгүндө соода, кызмат көрсөтүү багытында эмгектенишкен атуулдардын июнь окуясынан кийинки абалы кандай?

Украина 24-августта төбөлсүздүгүнүн 19 жылдыгын белгиледи. 1991-жылдын 24-августтунда өлкө парламенти Украинаны күнкорсуз жана демократиялуу мамлекет деп жарыялаган.

Токтогул көлүндө ушу тапта 19,5 миллиардга жакын суу топтолуп калганы маалымдалууда. Токтогул ГЭСи иштей баштагандан бери жасалма көлдө суунун минтип чарасына батпай толушу аз эле болгон. Анткен менен Кыргызстандын электр энергиясын Казакстандан башка коңшулардын сатып алышка куштарлыгы жок.

Дасторкондогу сүт азыктарынын бири - сыр - мындан 8 миң жыл мурда Түштүк-Чыгыш Азияда жаралганы айтылат. Ачытылган сүттөн жасалчу азык бүгүн Голландиянын негизги экспорттук продукцияларынын бирине айланган. Бул өлкөнүн быштагы дүйнөдө өзгөчө даамы, жасалуу ыкмасы менен бааланат. Биз адатта “Голланд сыры” деп атап жүргөн быштакты голландиялыктар өздөрү “Гауда” дешет.

Апрель окуяларынын алдында амбициясы ашып-ташкан оппозиция лидерлери Роза Отунбаевага токтолуп, анын жетекчилиги алдында биригүүгө аргасыз болушту. К.Бакиевдик режим кулагандан кийин Р.Отунбаева Убактылуу өкмөттү жетектеп, легитимдешүү процессин тездетүү максатында анын талапкерлеги жалпы элдик референдумга коюлду. Референдумда президент катары шайланып алган Р.Отунбаева алдыдагы өзгөрүүлөрдө да негизги фигура болору бышык. Ушул тапта юбилейлик туулган күнүн тосуп аткан аял президент жана аны менен бийликке келгендердин башкы миссиясы эмне болчу? Алар кандай аткарылууда?

Ирандын түштүгүндөгү Бушехр атомдук станциясынын реакторуна байытылган уранды жүктөп, ишке даярдоо башталды. Перс булуңунун жээгинен 12 чакырым жердеги Бушер АЭСи россиялык адистердин жардамы менен курулду.

Монополияга каршы мамлекеттик агенттик өлкөдөгү ун өндүрүүчүлөргө бааны 3-4 күндүн ичинде мындан бир ай мурдагы калыбына келтирүү милдетин койду. Соңку апталарда ун, суу май, кумшекердин баасы кескин өсүп кеткен.

Кыргызстанда ар кандай тополоң окуялар болгонуна карабастан, чет элдик инвесторлор үчүн жагымдуу шарттар арбын, деп ишенет Британия парламентинин өкүлдөр палатасынын мүчөсү Боб Стюарт. Стюарт мырза ушул тапта Кыргызстанды кыдырып жүргөн кези.

Кыргызстанда эмгекке жарамдуу калктын сегиз пайыздан ашууну жумушсуз. Алардын катарын жыл сайын, мектеп, орто, жогорку окуу жайларын аяктаган 70 миңге чукул жаш адамдар да толуктап турат. Бул жаштардын бир бөлүгү чет өлкөгө иштөө максатында жөнөшүүдө.

Өкмөт тарабынан бекитилген каатчылыкка каршы пландын алкагында коопсуздукту чыңдоо, бюджеттеги чыгашаны кыскартуу жана инвесторлорду тартып, ишкер чөйрөгө шарт түзүү сыяктуу токсон иш чара бүткөрүлөт. Ага жалпысынан 700 млн. доллар каражат керектелет. Анткен менен айрым серепчилер коррупция жоюлмайынча бул аракеттер үзүрүн берери арсар дешет.

Ош шаарында инвесторлор аркылуу иштеп келген элүү чакты биргелешкен ишкана июндагы коогалаңдан кийин жумушун токтотту. Кара-Суу базарында иштеген 1500 кытайлык соодагер да кайта элек. Талдоочулар бийлик чукул чараларды көрбөсө, аймак жакын арада экономикалык кризиске кабылаарын эскертишүүдө.

Кыргызстандагы экономикалык кризистин белгилери жана себептери жөнүндө экономикалык илимдердин доктору, талдоочу Айылчы Сарыбаев "Азаттыкка" ой-пикир бөлүштү.

Кыргызстан калкына жалпысынан миллион тоннадан ашуун буудай керек болсо, быйыл 870 миң тоннанын тегерегинде буудай жыйналат деп күтүлүүдө. Айыл чарба министрлигинин дыйкан чарбаны өнүктүрүү башкармалыгынын жетекчиси Моресбек Алымбеков “Азаттыктын” суроолоруна жооп берип, быйыл буудай таңкыстыгы болбой тургандыгын кабарлады. Анын айтымында, быйыл дыйкандардан буудайдын килограммы он сомдон сатылып алынат. Ошондой эле оруп-жыйноо иштерине Орусиядан 20 миң тонна күйүүчү жана майлоочу май келе турганын ачыктады.

Кыргызстандын өкмөтү Баткен облусунун аймагындагы “Өзбекнефтигаз” пайдаланып келе жаткан “Чоң Кара Калча” жана “Түндүк Сох” мунай кендерин кайтарып алуу боюнча иш-чараларды баштады. Бул боюнча буйрукка президент Роза Отунбаева кол коюп, тиешелүү министрликтерге тапшырма берди.

Дүйнөдө экономикасынын өнүгүшү боюнча АКШдан кийинки экинчи орунду Кытай ээледи. Жапон өкмөтү жарыялаган соңку баяндамага караганда, анын экономикасынын өнүгүшү, Кытайдыкы менен салыштырганда кескин басаңдаган. Ортодо айырма өтө кичине болгонуна карабай, мунун өзү Кытайдын регионалдык, глобалдык таасирин арттыра турган белги экени айкын.

Экономика илимдеринин доктору Айылчы Сарыбаев азык-түлүккө баа кымбатташы менен өлкөнүн жетекчилери элдин кирешесин көбөйтүүгө аракет кылыш керек деп эсептейт.

Оштуктар азык-түлүк кымбаттап жатышына кыжаалат. Аймактык монополияга каршы комитети кымбаттоолордун себебин борбордук базардын көчүрүлүшү менен түшүндүрүүдө.

Кыргызстанда бышыкчылык маалына карабай соңку апталарда дан азыктары жана суу май, кумшекердин баасы кескин өсүп кетти. Сатуучулардын айтымында, бир аптанын ичинде эле бир кап унга 300, бир кап кумшекердин үстүнө 250 сом кошулган.

Он-он беш миң адам тиричилик кылган Оштогу борбордук базар жергиликтүү бийликтин чечимине ылайык биротоло жабылды. Бирок базарда тирлик кылгандардын көпчүлүгү мэрдин чечимине каршылык көрсөтүп, кайрадан көнгөн жеринде оокат кылууну улантышууда.

Ош шаарына көп кабаттуу турак жайлардын курулуп башташы жаштарды жумуш менен камсыз кылууга шарт түзмөкчү. Бул тууралуу жергиликтуу бийлик өкүлдөрү билдиришүүдө. Алардын айтымында, учурда башталган көп кабаттуу 2 турак жайдын курулушуна жумушчулар алына баштады. Ал эми курулушчулар салына турган жалпы 10 турак жайдын курулушунда жүздөгөн жаштар жумуш менен камсыз болушу мүмкүн деп кабарлашууда.

Июндагы коогалаңдан кийин түштүктөгү айыл жаштарынын спортко кызыгуусу солгундап кеткендиги айтылууда. Анткен менен серепчилер буга чейин деле айыл жергесинде жаштарды спортко тартуу жакшы деңгээлде жүргүзүлбөгөндүгүн айтып келишкен.

Тогуз-Торо районунда буга чейин өткөн митингдерде алтын концерндин жетекчисинин кызматтан кетишин талап кылышкан. Акция уюштуруучуларынын жүйөсүндө ишкана райондун элинин социалдык абалын унутта калтырган. Ал эми “Кыргызалтындын” жетекчилиги алардын дооматтарын негизсиз деп айтышууда.

Учурда Кыргызстанда дан эгиндерин оруп-жыйноо иши жүрүүдө. Өлкөдө эгиндин баасы былтыркыга салыштырмалуу жогору. Мындай көрсөткүч дүйнө жүзүндө да байкалып, буудайдын баасы 70 пайызга өсүп, айрым мамлекеттер эгинде экспортттого тыюу салышты.

Кыргызстанда Убактылуу өкмөт 34 объект жеке менчик колдон мамлекетке өткөрүлгөндүгүн билдирди. Өлкөнүн мүлк министри Шералы Абдылдаев ал объектилердин баары мурдагы президент Курманбек Бакиевдин тушунда мыйзамсыз менчиктештирилген деди. Москвадагы Экономикалык Жогорку Мектептин дүйнөлүк экономика жана дүйнөлүк саясат факультетинин деканынын орун басары Андрей Суздальцев бул окуяны “ишканаларды мамлекеттештирүү эмес, жөн гана ич ара мүлк бөлүштүрүү, опуздоо” деп атады.

Мыйзамсыз менчиктештирилген деп табылган отуз төрт объект мамлекеттин эсебине кайтарылды. Анын он төртү кайрадан сатыкка коюлса, калгандары муниципиалдык жана мамлекеттик менчикке өткөрүлүп берилет. Талдоочулар арасында мамлекеттештирүү иш-чаралары бүдөмүк жүргүзүлүп жаткандыктан сатыла турган объектилер мурдагылардан айырмаланбаган шылуундардын колуна кетеби деген тынчсыздануулар бар.

Кыргызстандын айыл чарба тармагы ички керектөөнүн 40 пайызын камсыз кылып келет. Бул көрсөткүчтө дыйкандарынын салымы чоң. Учурда өлкөнүн көпчүлүк аймагында оруп-жыйноо иши жүрүүдө. Бирок дыйкандардын эмгеги акталабы?

Кыргызстандын 2,5 миллиардга жакын тышкы карызы өлкө экономикасын сактап калууга бөлүнүп жаткан 1 миллиард 100 миллион доллар жардам акчанын эсебинен дагы көбөйгөнү турат. Бирок жардам акчанын канчасы жеңилдетилген шартта, канчасы кайтарымсыз берилери азырынча белгисиз.

Өлкөнүн экономикалык абалы, соңку саясий кырдаал тууралуу республиканын эмгек сиңирген экономисти, эксперт Болот Байкожоев “Азаттыктын” суроолоруна жооп берди.

Жаштар арасындагы жумушсуздукту кыскартуу, аларды суроо-талап күчтүү болуп жаткан адистиктерге кайра даярдоо боюнча иш-чаралар колго алынат. Бул багытта эмгек, жумуштуулук жана миграция министрлиги жаңыдан түзүлгөн Жаштар министрлигинин көмөгү менен биргеликте “Сен өзүң чечесиң” деген аталыштагы долбоордун алкагында айыл жаштарынын арасында кеңеш берүү, колдоо жана багытоо иш-чаралары жүргүзүлөт.

Кыргызстандын экономикалык абалы, өлкөнүн бюджети тууралуу “Азаттыктын” суроолоруна коомдук ишмер Юруслан Тойчубеков жооп берди.